Voor Brainport miljarden, voor Budel onzekerheid
Voor de toekomst van de chipindustrie hebben we een naam, een miljardenpakket en een gezamenlijke bestuurlijke agenda. Beethoven. Voor de zinkfabriek in Budel-Dorplein ligt er een strategisch onderzoek. De werknemers moeten afwachten. Dat verschil schuurt.
Nyrstar onderzoekt de toekomst van de verlieslatende vestiging. Een sluiting of ontslagronde is nog niet aangekondigd; de fabriek draait voorlopig door. Maar voor ongeveer vijfhonderd medewerkers is hun bestaanszekerheid wel onzeker geworden. Volgens het bedrijf ondersteunen de Budelse activiteiten bovendien circa 1.700 banen in Nederland, direct en indirect. Dat zijn niet allemaal bedreigde arbeidsplaatsen, maar het laat zien hoe ver de betekenis van deze fabriek reikt.
Als hier werk verdwijnt, raakt dat ook leveranciers, onderhoudsbedrijven en transporteurs. Gezinnen verliezen mogelijk inkomen, vakmensen vertrekken en opgebouwde kennis verdwijnt. Een vacature elders in Brainport is niet automatisch een passende vervanging. Werk moet aansluiten bij iemands vak, leeftijd, gezondheid en gezin. Bovendien maakt Budel iets wat we nodig hebben. De fabriek produceert hoogzuiver zink en zinklegeringen, naast onder meer zwavelzuur. Zink beschermt staal tegen roest en verlengt daarmee de levensduur van gebouwen, infrastructuur en industriële constructies. Minder aansprekend dan een chipmachine, maar van wezenlijk belang voor de economie. Een kenniseconomie blijft afhankelijk van materialen en de mensen die ze maken.
Beethoven kassa
Voor Project Beethoven trokken Rijk en regio 2,51 miljard euro uit, waarvan 1,73 miljard van het Rijk. Dat is geen rechtstreekse cheque aan ASML: het geld gaat naar onderwijs, woningbouw, bereikbaarheid en andere voorwaarden voor de groei van de microchipsector. Het laat zien wat mogelijk is wanneer overheden besluiten dat een sector belangrijk genoeg is.
Waarom is die gezamenlijke vastberadenheid bij Budel zoveel minder zichtbaar? De bewering dat deze industrie helemaal niets krijgt, zou onjuist zijn. Er bestaan steunregelingen en Budel kon in 2024 mede dankzij tijdelijke compensatie weer opstarten. Ook de begroting voor 2027 bevat maatregelen voor de industrie. Maar tijdelijke verlichting en geld waarvan de besteding nog moet worden uitgewerkt, bieden kennelijk onvoldoende zekerheid.
Meer dan alleen energiekosten
Nyrstar wijst op hoge energiekosten en onvoldoende verlichting van de Nederlandse netkosten. Daarnaast spelen Chinese overcapaciteit, concurrentie om grondstoffen en lage verwerkingsvergoedingen. Den Haag veroorzaakt dus niet ieder probleem. Het heeft wel invloed op de omstandigheden waaronder bedrijven hier moeten concurreren.
Ook Nyrstar en eigenaar Trafigura moeten verantwoordelijkheid nemen. Wie publieke steun verlangt, moet openheid bieden over verliezen, investeringen en toekomstperspectief. Welke eigen bijdrage leveren zij? Welke garanties voor werkgelegenheid en productie staan tegenover overheidsgeld? Werknemers mogen geen drukmiddel worden tussen een internationaal concern en de overheid. Maar die vragen mogen evenmin een excuus worden voor bestuurlijk afwachten.
Allemaal in actie
Er moet een concreet plan komen, gedragen door bedrijf, gemeente, provincie en Rijk. Met inzicht in de levensvatbaarheid van de fabriek én de maatschappelijke kosten van verdwijnen. Want een verlies op de bedrijfsrekening vertelt nog niet wat sluiting de regio kost.
Daarbij mogen ook de bestuurders die namens Brainport spreken zich aangesproken voelen. Regionale welvaart omvat meer dan de groei van de chipsector. De procesoperator in Budel hoort daar net zo goed bij als de ingenieur in Veldhoven: Wie miljarden organiseert voor de banen van morgen, moet ook verantwoordelijkheid nemen voor de waardevolle banen van vandaag.
