Berenschot zag de problemen van Heeze-Leende in 2019 al aankomen

In opdracht van Cranendonck, Heeze-Leende en Valkenswaard onderzocht Berenschot destijds hoe de drie gemeenten hun toekomst het beste konden organiseren. De conclusie was tweeledig. De maatschappelijke opgaven waar de drie voor staan, zijn vergelijkbaar, en de eisen aan gemeenten zouden blijven toenemen, deels door eigen ambities, deels door taken die het Rijk en de regio erbij zouden leggen. Vooral de ambtelijke organisaties van Cranendonck en Heeze-Leende stonden volgens het rapport onder grote druk; de houdbaarheid daarvan was volgens de medewerkers zelf "al overschreden". Als kleinste van de drie gemeenten was Heeze-Leende daarbij het meest op de samenwerking aangewezen.

Berenschots advies was helder: ga intensiever samenwerken en werk toe naar een bestuurlijke fusie als "stip op de horizon", op een termijn van vier tot acht jaar. De weg daarnaartoe begon volgens het bureau met "voor elkaar kiezen": de onderlinge samenwerking versterken en, waar mogelijk, samenwerkingsverbanden met gemeenten buiten de drie afbouwen. Alleen met een grotere, sterkere organisatie zouden de gemeenten de groeiende opgaven aankunnen, zo luidde de redenering. Een lichtere vorm van samenwerking, zoals die nu binnen de A2 bestaat, noemde Berenschot nuttig maar geen structurele oplossing: daarmee blijven de ambtelijke organisaties even kwetsbaar en worden de steeds verder groeiende taken niet opgevangen.

Daar kwam het niet van. In mei 2023 besloten de drie gemeenten juist definitief zelfstandig verder te gaan. De druk vanuit Den Haag en de provincie om te fuseren was weggevallen, en de gemeenten zagen voldoende kansen om op eigen kracht door te gaan. En in plaats van "voor elkaar kiezen" kwam de onderlinge samenwerking juist onder spanning te staan: Valkenswaard dreigde in 2024 volgens het Eindhovens Dagblad ambtenaren terug te halen uit het gezamenlijke A2-kantoor in Heeze, waarna de samenwerking "aan een zijden draadje" hing en begin 2025 met 1,1 miljoen euro extra overeind moest worden gehouden. 

Ondertussen kreeg Berenschot op het inhoudelijke punt wél gelijk. Gemeenten kregen er taken bij terwijl de rijksvergoedingen achterbleven, en vooral de jeugdzorgkosten liepen op. Heeze-Leende krijgt de begroting alleen nog rond door flink te bezuinigen, ook op capaciteit en projecten te schrappen of uit te stellen, zoals het fietspad tussen Leende en Sterksel en de reconstructie van de Leenderweg. Tegelijk gaan de woonlasten weer omhoog. "We kunnen niet meer alles", vatte wethouder Financiën Martin Mordang (CDA) het samen in het Eindhovens Dagblad.

Precies die druk, en een ambtelijke organisatie die te krap is om alle taken uit te voeren, vormen nu de aanleiding voor het nieuwe toekomstonderzoek. Zelfstandig blijven is daarbij het uitgangspunt; pas als de prijs daarvoor te hoog blijkt, komt samengaan met andere gemeenten in beeld. De eerste resultaten worden medio 2027 verwacht.

Bronnen: het Berenschot-rapport "Met stip op één: de maatschappelijke opgaven" (8 april 2019); de begroting 2027-2030 en het raadsvoorstel van de gemeente Heeze-Leende; berichtgeving van het Eindhovens Dagblad (2023, 2025 en 2026)